Bijzondere geuren na langdurige hitte en droogte

Vandaag viel er hier eindelijk – na maanden van hittegolven en droogte, met slechts enkele druppels waar je zonder nat te worden tussendoor kon lopen – eindelijk, eindelijk, écht regen. Nu houd ik erg van regen, dus gelijk alles in huis open en hop, de duinen in. Dat bleek een hele geurbeleving. Alles ruikt vaak lekker na de regen, een geur die petrichor genoemd wordt. Maar dít… Dit was echt petrichor plus, met nieuwe geuren die ik niet zo snel thuis kon brengen. Regelmatig was het net alsof ik in een wolk parfum liep (op een goede manier), terwijl er niets om me heen bloeide. En dat maakte me nieuwsgierig.

Ten eerste die petrichor. Dat is dus de naam van de geur na regen. Historiek.net beschrijft het het beste, dus ik bespaar mezelf de moeite en deel hun versie:

“Volgens de Australische onderzoekers Isabel Joy Bear en Richard Thomas, die hierover in 1964 publiceerden in het tijdschrift Nature, speelt een olieachtige stof die planten tijdens droge perioden afscheiden een belangrijke rol bij het ontstaan van de geur. Deze stof trekt in de bodem en komt bij regen weer vrij. Kleine druppeltjes voeren de geurstoffen vervolgens mee de lucht in. Een van de stoffen die aan de karakteristieke geur bijdragen is geosmine, letterlijk ‘aard-geur’.” – Historiek

Die aardgeur is heerlijk, maar was dus niet het enige wat ik rook. Er waren allerlei geuren, die ik vaak gelijk kon herleiden naar een bepaalde plant. Iedere plant produceert vluchtige organische stoffen (in het Engels volatile organic compounds genoemd en daarom meestal aangeduid met VOC’s – pas op, niet verwarren met koloniale scheepsbewegingen). Die bepalen vaak hun geuren.

Maar ik kwam dus ook een sterk parfum tegen welke ik niet kon thuisbrengen. Na hem meermaals geroken te hebben, realiseerde ik waar het me aan deed denken. Twee verschillende geuren: rozen en citroenverbena. De eerste groeit wel in deze duinen (Noordhollands Duinreservaat), maar bloeit nu niet en bovendien stonden er geen rozen als ik het rook. De andere groeit helemaal niet van nature in Nederland, zelfs in je tuin moet je ‘m vorstvrij overwinteren. Dus waar kwamen die geuren vandaan?

Na wat zoeken (ter plekke, ik kon het natuurlijk niet laten), kwam ik erachter dat vooral bramen ook die rozengeur kunnen produceren bij regen. Ik snuffelde wat aan ze, maar nee, ik rook niet echt iets. Wat verderop werd ik opnieuw overdonderd door de geur. Ik keek nog eens naar de bramen. Wat was hier anders dan daarvoor? De hoeveelheid recent afgestorven takken, besefte ik. Opnieuw snuffelde ik, en ja hoor. Die geur kwam niet van de levende takken, maar de dode. Steeds als die heftig werd, keek ik om me heen. Inderdaad, steeds weer waren daar grote groepen dode takken. En dat blijkt goed te kunnen kloppen.

Bramen (Rubus fruticosus) zijn familie van de roos en ze behoren allebei tot de Rozenfamilie. Ze hebben daarom ook heel wat van die VOC-stofjes met elkaar gemeen, specifiek bepaalde terpenen zoals geraniol [1]. Die kun je ook in geconcentreerde versie kopen als je zelf parfum wilt maken en hij zit vaak in cosmetica etc. (Dit soort terpenen kunnen overigens allergeen zijn, dus pas op als je gevoelig voor geurstoffen bent. [2])

Het grappige is dat die rozengeur dus vooral heel sterk was bij dode bramentakken. En dat is best logisch: als de takken sterven breken de cellen af en komen erin opgeslagen stofjes zoals die geraniol vrij. Deze lossen goed op in water en dankzij de regen ruik je ze na een bui dus des te sterker.

Dan de, voor mij, meer eigenaardige citroenverbena-geur. Waar kwam die vandaan?

De grove dennen (Pinus sylvestris) bleken een mogelijkheid te zijn. Ze bevatten verschillende terpenen, waarvan vooral α- (alfa) en β- (beta) pineen verantwoordelijk zijn voor die typische dennengeur. Die pinenen zitten in het hars en de dennennaalden van zo’n boom en ze zijn daarbij de meest aanwezige terpenen. Hun doel is bijvoorbeeld het afschrikken van kevers die wel een hapje van ze lusten. Maar er zijn nog andere terpenen aanwezig, waaronder meerdere die deze gemeen heeft met o.a. citrus, lavendel en bergamot en bijdragen aan die citroenige geur. Veel daarvan worden ook als parfumstof gebruikt. Een daarvan is bijvoorbeeld linalool, die vooral een bloemige citrusgeur heeft [3].

Maar waarom rook ik dan geen dennengeur, alleen die citroenverbena?

Daar wordt het echt interessant, blijkt. Want we hebben niet alleen te maken gehad met hitte en droogte, maar langdúrige hitte en droogte. Als mijn geheugen klopt hebben we (hier in Beverwijk, specifiek) sinds april geen fatsoenlijke bui meer gehad, alleen wat korte, dikke spetterbuien of miezer. En dat heeft duidelijk effect gehad op de omgeving. Tuinen staan er verlept bij, het openbaar groen is hier en daar verschroeid en het gras is overal stro geworden. In de duinen oogt het ook triest: verschillende bomen hebben hun blad al laten vallen, staan in herfsttooi of met dood blad aan hun twijgen en veel onderbegroeiing hangt of is dood of verdwenen. Nu is één sterke hitte/droogte-periode niet meteen een ramp voor natuur, maar zeker als er achtereenvolgende jaren een neerslagtekort is – ik heb het dus niet alleen over hitte/droogte in de zomer maar droge jaren! – wordt het steeds moeilijker voor bijvoorbeeld bomen om daarmee om te gaan. En de voorgaande jaren is dat inderdaad vaker gebeurd, in 2025 bijvoorbeeld was er ook een behoorlijk neerslagtekort. We zaten aan het begin van het jaar dus eigenlijk al in de min.

Of dat hier, bij deze dennen meespeelt, kan ik niet zeggen. Maar wat ik ontdekte, is dat die specifieke citroenverbena-geur zonder de typische dennengeur, heel duidelijk aan de langdurige droogte te koppelen is.

Ten eerste blijkt uit onderzoek uit 2017 van Lüpke e.a. [5] blijkt dat de terpenen-productie grotendeels stil komt te liggen bij droogte-stress. De grove den sluit dan zijn huidmondjes, wat de fotosynthese vermindert of helemaal stopt. Omdat de boom op dat moment minder of geen koolstof opneemt, maakt die ook drastisch minder terpenen aan, een grotere daling dan andere processen. Als er weer water beschikbaar komt, duurt het ook nog even voor die terpenen-productie herstelt, wat erop duidt dat de boom andere processen voorrang geeft met zijn hernieuwde koolstofinname. Tijdens flinke droogte komen er dus weinig of geen nieuwe terpenen bij.

Dat is belangrijk, want de terpenen vervliegen metdetijd [6]. De pinenen (de dennengeur) vervliegen als eerste, ze hebben namelijk een lager kookpunt dan een aantal van de terpenen die aan die citrusgeur gelinkt worden. En dan komt de regen, en die maakt heel specifiek die citroengeur-terpenen zoals linalool los. Want o.a. linalool is wateroplosbaar en de pinenen juist niet.

En het klopte. Steeds als ik daarna die citroenverbena rook, keek ik omhoog en spotte de grove den. De geur hing heel duidelijk om die bomen, toen ik het eenmaal door had.

Ik rook dus o.a. de linalool dankzij de regen, en niet de pinenen omdat die dusdanig vervlogen zijn dat ik ze er niet meer in herkende. De langdurige droogte (en hitte), gevolgd door de buien van vandaag, zijn dus precies de reden dat ik me in de parfum waande.

---

Heb jij van de regen genoten? En bijzondere en/of fijne geuren geroken in je tuin of in de natuur? Ik ben benieuwd!

---

Bronvermelding:

[1] https://www.nature.com/articles/s41598-022-17408-4

[2] https://allergiecentra.nl/nieuws/limoneen/

[3] https://www.nature.com/articles/s41598-018-26626-8

[4] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5632518/

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5632518/

[6] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/pce.14219 en https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10489858/

Oplosbaarheid en kookpunten: o.a. via de Wikipedia pagina’s voor pinene en voor linalool terug te zien

---

Op 6 september start ik weer met een nieuwe ronde van de Basiscursus Permacultuur in Haarlem.

Ervarend leren over veerkrachtige tuinen die eerbaar en/of biodivers en klimaatbestendig zijn?

Ga voor meer informatie naar: https://irisgardenecology.com/producten-diensten/basiscursus-permacultuur-fysiek/