Van kale grond naar productietuin: mijn huidige project om (met weinig middelen) zandgrond voedselrijk te maken

Sinds april help ik in een locale tuin, die als doel heeft voedsel te produceren voor omwonenden met weinig geld. Lastig, want de bodem daar is erg kaal en droog! Ik heb me daarom dus vooral ingezet om dat te verbeteren (zonder daar geld in te stoppen). In deze blogpost deel ik wat ik heb gedaan en wat daarvan nu, 6 maanden later, te zien is.

De tuin

Een kleine schets van de situatie: de tuin (op de privégrond van een kerk) bestaat uit een flink grasveld met daarin een paar borders direct tussen het gras, twee verhoogde moestuinbedden en een lage, koude kas. Er zijn een kleine regenton aanwezig, een paar sierplanten direct in het gras (o.a. pampasgras en vlinderstruik) en er omheen staat een beukenhaag. De tuin zelf ligt vol in de zon. De moestuinbedden en de kas hebben bij de aanleg goede aarde gekregen en ook daarna nog, maar de andere borders waren toen ik er kwam behoorlijk overwoekerd door het gras. Dat krijg je helaas snel als je geen afsluitrand rond een border in het gras maakt, dus dat hoop ik in de toekomst toe te voegen. De grond eronder is zand en bleek enorm kaal onder dat gras, zoals in een foto verderop hieronder te zien in. Er is nog geen composthoop, hoewel ik wel kijk naar welk systeem hier het beste past (en waar). Langs de heg rondom de kerk groeit veel ‘onkruid’, hoewel veel handige planten voor insecten en ook als je wat van eetbare wilde planten weet! (O.a. look-zonder-look, hondsdraf en de beukenblaadjes zelf zijn ook eetbaar.)

Het doel van de tuin is het produceren van voedsel voor mensen in de buurt met weinig inkomen. Productie gaat in een buurtkastje waar mensen vrij uit kunnen pakken. Een tweede doel is bloemen kweken voor boeketten voor oudere mensen die weinig naar buiten kunnen en voor mensen die ziek zijn. Een van de grasborders is speciaal daarvoor bedacht.

Die ideeën vond ik zo mooi en toevallig zocht ik al een tijdje naar een manier om mijn kennis en ervaring meer te kunnen inzetten – dus ben ik gaan helpen!

De 2-voudige uitdaging

De eerste uitdaging zit hem dus in de grond, vooral die van de borders direct in het gras. Ten eerste: hou houd je dat gras op afstand, en ten tweede, hoe verbeter je die grond?

Eigenlijk zit wat mij betreft zit de grootste uitdaging niet eens in de grond, maar in dat buurtkastje, want: er is eigenlijk al van alles te eten in die tuin, zoals de beukenhaag en een deel van de onkruiden, en er zijn allerlei prachtige voedselbos/wilde planten die het prima zouden doen op de grond zoals die is, alleen zullen de meeste mensen het niet herkennen als eetbaar en dus laten staan als je het in dat kastje zet. Wellicht zou een klein briefje met recept helpen, maar daar twijfel ik ook aan. Sla werd in het verleden ook geprobeerd en dat verlepte snel en werd niet meegenomen. De kerk zelf organiseert wel regelmatig soepavonden, dus wellicht kunnen de onkruiden daar nog interessant zijn. Toen ik de eetbare ‘onkruiden’ aanwees heeft iemand gelijk kruidenboter van de look-zonder-look en hondsdraf gemaakt, die geslaagd was!

Voor het kastje zal ik het dus moeten houden op meer klassieke en herkenbare groenten en kruiden. Maar ja, die houden nou juist van voedzame, humusrijke grond. En dat is er niet zo veel. En daarom is die grond toch weer de uitdaging.

Mijn doel: een humusrijke, levende bodem

Ik richt me in deze blogpost vooral op één van die grasborders, waar ik me dit jaar ook vooral op gericht heb. Er staan twee jonge fruitboompjes in, met wat aangewaaide planten en enkele bloemen die er ooit in aangeplant moeten zijn. Hij was vooral overwoekerd met gras. Er bleken uiteindelijk zelfs doorgeschoten radijsjes in te zitten – die waren daardoor onzichtbaar!

Ik bedacht me natuurlijk veel te laat dat foto’s van voor en na en van de voortgang handig zouden zijn…

Gelukkig zijn er ook nog borders waarin ik niks met de grond heb gedaan, waardoor die vergelijkbaar zijn met wat ik in eerste instantie aantrof. Hier een foto:

Zoals je hier goed kunt zien is de grond zeer zanderig en erg licht van kleur. Het was zo droog, dat de fruitbomen het moeilijk hadden en toen er in mei – tijdens de droogte die toen heerste – bewaterd werd, bleef dat water in een laag van 10 cm (!) bovenop het zand (!) staan! Als ik in de aarde groef bleek die daaronder nog steeds kurkdroog en gleed het water van bovenaf in het gat alsof het een kom was! Het zand was dus zo droog geworden, dat het waterafstotend werd!

Zand, of tenminste, kaal zand, zoals hier, droogt dus snel uit. Die lichte kleur betekent ook dat er vrijwel geen voedsel in zit, want er mist een – voor moestuin en fruitplanten – belangrijk element: humus. Dat geeft aarde die donkere kleur en korrelige structuur. Het is belangrijk, want het werkt als spons: het neemt water op als het nat wordt en geeft het af als de omgeving uitdroogt. Zo helpt het zandgrond vocht vast te houden. Tegelijkertijd beweegt het meeste plantenvoedsel met water mee – en spoelt daarom makkelijk uit in zandgrond zonder humus. Humus helpt dus niet alleen de grond vocht vast te houden, maar ook voedingsstoffen!

Zoals ik al schreef heb ik van de beginsituatie en de voortgang geen foto’s, maar ik kan ze wel tekenen.

Hiernaast zie je een schets van hoe de border eruit zag toen ik er voor het eerst kwam: twee jonge fruitboompjes, enkele stukjes kale zandgrond en vooral veel gras (het gras er omheen heb ik hier voor de duidelijkheid wit gelaten). De border was daardoor bijna niet te onderscheiden van de rest.

Dus was was mijn doel, dit eerste jaar (en waar ik me voorlopig ook nog wel op moet richten)? Bedek die bodem! Dat vermindert de kansen voor het gras (en ander ‘onkruid’), beschermt de grond tegen uitdroging door wind, zon en water en zorgt dat plantenwortels en (nuttige) bodemorganismen er makkelijker in kunnen overleven. Bodembedekkende planten zijn daarvoor nog het beste: zij beschermen de bodem, concurreren met het gras en verbeteren met hun wortels de bodem, waardoor die meer humus en water kan opnemen en vasthouden. En zorg voor organisch materiaal (=plantenresten zoals blad, houtsnippers en stro). Bodemorganismen breken dat af, waardoor plantenvoedsel vrij komt, en wat ze overlaten is humus! Daarmee bouw je dus zowel de voedselrijkheid van de grond als de humus erin op.

Je zou een hoop compost op de grond kunnen gooien, dat bevat voedsel en humus, maar dan zal het meeste ervan uitspoelen – als je zoiets doet kun je beter regelmatig een heel dun laagje aanbrengen. Zoveel budget is er alleen niet voor de hele tuin. Hier is bovendien nog weinig leven in de grond dat dat vasthoudt en dat is nou juist wat we willen voeden. En dan nog moet je de grond bedekken tegen uitspoeling en uitdroging!

De aanpak

Het eerste wat ik deed was zo veel mogelijk de graspollen weghalen. Ik groef mijn vingers in het zand, onder de wortels en trok. Zo kon ik gericht de planten (het gras) weghalen dat ik weg wilde hebben, en kon ik de planten die ertussen tevoorschijn kwamen laten staan. Als je een grasmat in zijn geheel weg wilt hebben kun je prima gelijk beginnen met wat ik hierna deed, maar ik wilde zo veel mogelijk van de planten behouden en op deze manier haal je het gras gelijk sterker weg – als je het alleen afdekt moet je dat vaak meerdere keren herhalen en daar had ik niet genoeg materiaal voor.

Ik kwam tussen het gras allerlei leuke planten tegen – van de doorgeschoten radijsjes die later zouden gaan bloeien en dan veel insecten trekken, tot veel duizendblad en gewoon biggenkruid – ook super insectenplanten, die tegelijk alvast de bodem bedekken en verbeteren. Ik liet ze in bloei komen en scheurde daarna de zaadhoofden weg (tegen verder uitzaaien). Allerlei zandbijen en hommels hebben er dankbaar gebruik van gemaakt.

Een greep van wat ik gebruikte om de bodem en het karton te bedekken: grasmaaisel (dat van mij absoluut niet weg mocht, gebruikte ik meerdere keren – zolang het maar niet bloeit, want dan zaait het zich uit), snoeisel van de haag, stro dat iemand over had, het blad van niet-bloeiende onkruiden (meestal scheurde ik de wortels en eventueel bloemen eraf), vlinderstruiksnoeisel, etc. Ik liep regelmatig door de tuin om te zien waar ik wat kon ‘snoeien’, haha. Ik gebruikte zelfs snoeisel uit mijn eigen tuin.

Op dit moment blijf ik bedekken. ‘Onkruiden’ die zijn uitgebloeid scheur ik af of trek ik uit, ik haal de bloem/zaadhoofden eraf en leg de rest terug op de grond. De meeste kunnen zelfs met wortel en al, zolang ze maar niet teveel contact maken met de grond (planten als braam, zevenblad en kweekgras kunnen dan verder groeien, maar die zijn hier niet). Alleen als ik de wortels niet vertrouw scheur ik ze af en gaat dat weg. Voor nu nog in de groenbak, maar ook daarvoor zijn terugwin-oplossingen die ik hier in te toekomst misschien wil introduceren… (gier, Bokashi…)

Het resultaat, 6 maanden later

Dit is hoe het er nu uitziet:

En laatst, toen ik een aalbes-stek ingroef, viel me iets op in de grond. Kijk zelf maar:

Onder de laag van plantenresten is een laagje humus ontstaan! Donkere aarde!

Even ter vergelijking met het begin:

Er is dus al – gratis – humus en voedsel bij gekomen. In 6 maanden vond ik dit een best verrassend verschil! En ik hoef lekker niets te doem om die humus dieper de grond in te werken, bodemleven doet dat zelf wel. En als de planten in de border lekkerder gaan groeien, maken zij weer meer groen aan dat de bodem weer kan bedekken… Het begin van de kringloop is er. En nu gaan we knallen met planten!

---

Nog veel meer over bodemverbetering, de bodem voeden, werken met onkruiden en het voorkomen van droogte en wateroverlast vind je – met nog veel meer – in mijn boek Tuinlogica!

Leer hoe je met jouw tuin, hoe klein ook, op een makkelijke, onderhoudsarme manier een positief verschil maakt voor klimaat en biodiversiteit. Haal (nog) meer voldoening uit je tuin!

Tuinlogica: de natuur in je voordeel gebruiken met permacultuur

ISBN: 9789062245581

Uitgever: Vonk Uitgevers

Prijs: € 32,99

Bestel Tuinlogica o.a. via Groeneboekenshop, Bruna.nl of Bol.com. Ook te lenen via de bibliotheek!