Iris' Garden Ecology

Blog. Want een betere wereld begint in de eigen tuin!

6 verrassende plantentoepassingen (en 2 enge eigenschappen)

Soms vergeet je dat planten meer voor je kunnen doen dan eetbaar zijn. Ik kam toevallig een paar fascinerende eigenschappen en toepassingen tegen. Sommige brengen je misschien op ideeën, andere zijn eerder cautionary tales of een reden om blij te zijn met de huidige stand der wetenschap…

Zoals vaste lezers wel weten heb ik naast mijn tuin nog een andere hobby, namelijk het schrijven van een fantasy verhaal. Omdat de wereld in mijn verhaal niet precies hetzelfde werkt als de onze, moet ik een paar ‘problemen’ in de setting creatief oplossen. Afgelopen weekend was ik daarom weer eens in een onderzoekssessie beland, waarbij ik steeds verder en verder zoek, in de diepten van het internet en met mezelf als proefkonijn, tot ik een antwoord heb gevonden. Onderweg kwam ik heel wat grappige, verrassende en soms ook griezelige eigenschappen van planten tegen, die soms door mensen ingezet werden/worden. Ik hoop vooral dat deze lijst je inspireert (net zoals het voor mij deed) met hoe veelzijdig planten zijn en hoe je met wat creativiteit allerlei nieuwe (of hele oude) toepassingen kunt vinden.

1. Korstmossen als voedsel

Ik begin gelijk met een groep die helemaal geen plant is. Een korstmos is een schimmel die nauw samenwerkt (in symbiose leeft met) een alg. Ze zijn pioniers: ze groeien bijvoorbeeld op takken of rotsen. Als je ze rechtstreeks eet, maak dan je borst maar nat, want je zult een paar dagen (weken?) flink last hebben van heftige maag- en darmproblemen. Toch worden deze schimmels wereldwijd gegeten! Er blijken veel eetbaar te zijn, mits ze een langdurig proces van koken, afgieten en spoelen hebben doorstaan (op deze Engelstalige video zie je een manier van bereiding bij IJslands mos). IJslands mos wordt zelfs gedroogd aangeboden als homeopathisch medicijn (waarvan ik aanneem dat het eerst voorbewerkt is en daarna gedroogd). ‘Wila’, oftewel Bryoria fremontii, is onder andere een belangrijke voedselbron voor verschillende oorspronkelijke stammen van Noord-Amerika. Het is een goede voedselbron in de winter (met wat eiwit), als er weinig anders beschikbaar is. Heel smakelijk zouden ze niet zijn. De korstmossen schijnen vrij slijmerig te worden bij het koken en worden ook wel als soepverdikker gebruikt. Ik wil het zelf uitproberen, dus heb een zakje gedroogd IJslands mos besteld en ben benieuwd hoe het smaakt en of het nog steeds slijmerig wordt. Helaas nemen korstmossen af door luchtvervuiling, dus ga niet zelf plukken!

2. Vegan dons

Een donsveren vulling is warm, maar niet diervriendelijk. Hiervoor worden bij eenden en ganzen de kleine donshaartjes geplukt die o.a. op de borst en buik zitten. In de meeste gevallen wordt dit gedaan na het slachten, maar zo’n 1-2% doet dit bij levende dieren tijdens de rui. In de Tweede Wereldoorlog leidde een tekort tot het kortstondige gebruik van plantaardige alternatieven: lisdodde en milkweed. Het zaadpluis van de lisdodde werd o.a. door de Duitsers gebruikt als isolatiemateriaal in constructie. En milkweed, een in Noord-Amerika inheemse, giftige plant uit de maagdenpalmfamilie, produceert pluizige zaadhulzen waarmee in de USA destijds reddingsvesten werden gevuld. Milkweed groeit hier niet, maar lisdodde wel. De pluizen zouden bruikbaar kunnen zijn voor de voering van kleding, in kussens, in dekens en dus als isolatie. Woodcraftsurvival.com heeft dit een keer uitgeprobeerd en beschreven [NL]. Ik vraag me af: er zijn nog meer planten met pluizig zaad, zouden die ook op een dergelijke manier toepasbaar zijn? Hoe warm is het en wat als het nat wordt? En als het te koud is voor of te nat blijft bij survivaltochten in koude streken, is het misschien wel toepasbaar in de stad? Hoeveel mogelijkheden zullen er zijn?

3. Suede van paddenstoelen

Amadou is sponzig materiaal dat gemaakt wordt van een schimmel, Fomes fomentarius, beter bekend als echte tonderzwam. Het is een grijzige parasitaire zwam die groeit op hout van o.a. berk en beuk. De schimmel kan via beschadigingen in de bast binnentreden en de boom van binnenuit doen rotten. De echte tonderzwam wordt van oudsher voor allerlei doeleinden gebruikt: Ötzi de ijsman had een gedroogde zwam bij zich, waarschijnlijk om vuur aan te maken. Amadou is absorberend en diende o.a. als wondverzorging tegen het bloeden. Het wordt ook gebruikt als een vervanging van leer of suede, iets dat steeds meer bedrijfjes oppikken. Zo is er het Duitse ZVNDER. Ik kwam ook Amadou Mushroom Leather tegen, die de zwammen zelf kweekt.

4. Jeukpoeder van rozenbottels

Maak je jam van rozenbottels, dan kun je ze maar beter eerst opensnijden en de haartjes eruit halen, want die irriteren alles wat ze aanraken, laat staan als ze in je keel of ogen komen… Een rozenbottel bevat meestal meer haartjes en zaadjes dan daadwerkelijk vruchtvlees. Blijkbaar zijn er heel wat grappenmakers die daar graag gebruik van maken en de haartjes uit gedroogde rozenbottels kapot stampen en als jeukpoeder gebruiken…

5. Woad: blauwe kleurstof van wede

Veel planten zorgen voor prachtige verfkleuren. Zo kun je je witte linnen een mooie lichtroze kleur geven met avocadopitten. Wat ik een bijzondere kleur vind is woad, dat een licht- tot diepblauwe kleur geeft, afhankelijk van hoe je de behandeling uitvoert en hoe lang. Woad wordt gemaakt door de bladeren van wede, Isatis tinctoria, te fermenteren. Boudicca en de Keltische Iceni stam gebruikten deze kleurstof om hun gezichten te kleuren voor ze ten strijde trokken tegen de Romeinen.

6. Spongia somnifera

In de middeleeuwen gebruikten chirurgen een middeltje om hun patiënten tijdens de operatie te verdoven, een vroeger anestheticum, dat bekend stond/staat als Spongia somnifera. Die naam verwijst naar de zeesponsen die voor deze toepassing geplukt werden (die heten namelijk Spongia somnifera of S. soporifera). Men maakte een mengsel van allerlei poeders, met als belangrijkste ingrediënten de gedroogde latex van Papaver somniferum (opium, dus), de wortel van alruin (als ik deze mandrake noem doet dat vast bij meer mensen een belletje rinkelen) en bilzekruid of gevlekte scheerling en vaak nog andere toevoegingen, zoals bramensap. Dit werd gemengd met water, waarin een verse zeespons werd gelegd om dit te absorberen. Daarna werd de zeespons in de zon gedroogd. Als er verdoving nodig was, dan werd zo’n gedroogde zeespons bevochtigd met heet water en onder de neus van de patiënt gehouden. Die ademde de dampen in en raakte bewusteloos. Het lastige alleen: al die planten zijn stuk voor stuk giftig (behalve dat bramensap, maar wat doet dat dan ook helemaal in deze context?). Het verschil tussen een effectieve en een dodelijke dosering was klein, waardoor het waarschijnlijk heel wat doden op zijn geweten heeft. De juiste dosering inschatten werd nog eens bemoeilijkt doordat alruin wisselt in werkzame stoffen naar gelang seizoen en de regio waarin deze groeit.

Tegenwoordig wordt sterk in twijfel gebracht dat Spongia somnifera wel echt als anestheticum werkte, dus of het wel echt verdoofde. Waarschijnlijk was het veel meer een middel dat ‘het geschreeuw liet ophouden’ zodat de chirurg makkelijker zijn werk kon doen…

7. Blauwzuur: potentieel dodelijk knok-out gas

Je weet vast dat onrijpe amandelen slecht voor je zijn. Dit komt door de aanwezigheid van amygdaline, wat in je lichaam wordt omgezet naar blauwzuur, oftewel cyanide. Er zijn heel wat planten, met name de pitten van die planten, die dit in meer of mindere mate bevatten. Dat is de reden dat je vlierbessen altijd moet koken, voor je ze consumeert, zodat dit eruit gaat. Waar het ook in zit, is laurierkers (Prunus laurocerasus, (cherry) laurel in het Engels). Ja, die groenblijvende struiken met glimmend blad die menigeen als haag in de tuin heeft staan. En als het blad gekneusd of geknipt wordt, dan kan blauwzuurgas vrijkomen. Mensen die hun haag snoeien en vervolgens een berg snoeisel met de auto wegbrengen, mogen blij zijn als ze alleen hoofdpijn krijgen en hen niets ergers overkomt – duizelig worden, verwarring, braken en/of in slaap- of flauwvallen (nooit een goed idee in de auto). Als er veel blauwzuurgas vrijkomt in een afgesloten ruimte en je bent daar te lang, dan kan je last krijgen van ademhalingsproblemen. Blauwzuur is een knock-out gas en potentieel dodelijk. Niet helemaal een menselijke toepassing, maar wel eentje waar we dánkzij menselijke toepassing beducht op moeten zijn (ik wilde deze toch graag opnemen)!

8. Pas op voor iedere plant met ‘wolf’ in de naam

Ik roep hier ‘wolf’ maar niet zonder reden. Om met nog een interessant feitje af te sluiten, die ik weliswaar al langer wist maar die hier mooi bij past: planten met ‘wolf’ in de naam zijn meestal killers: wolfsmelk, wolfskers, monnikskap (want o.a. ‘wolf’s-bane’ in het Engels). Waarom? Omdat ze vroeger gebruikt werden in dode dieren om wolven te vergiftigen, die vee stalen. Als de wolven dan van het met planten volgestopte karkas aten stierven ze. Je zou kunnen beargumenteren dat dat ook een creatieve toepassing was, maar laten we dat a.u.b. niet opnieuw doen met onze wolven. Gebruik je roodkapjeradar liever voor ‘wolf’-planten.


Zoals je hebt kunnen lezen zijn er heel wat bijzondere en creatieve plantentoepassingen. Maar wat je ook zag: niet alle planten hebben prettige eigenschappen, dus wees voorzichtig.


Begin meteen met groeien!

Leer interactief en op eigen tempo.

5 reacties op “6 verrassende plantentoepassingen (en 2 enge eigenschappen)

  1. Anna
    8 juni 2020

    Interessant! Ik kwam dit weekend een voor mij onbekende plant tegen in mijn tuin. Het bleek gifsla te zijn. Internetresearch bracht aan het licht dat deze plant gebruikt werd als een soort opium. Je schijnt er thee van te kunnen maken die heel ontspannend werkt. Maar hij staat ook als giftig beschreven. Wanneer je er teveel van neemt. Ken jij deze plant en zijn werkingen?

    • Iris Veltman
      8 juni 2020

      Wel eens gehoord van gifsla, maar ik heb er nooit iets mee gedaan. :/
      Waarschijnlijk zo’n plantje dat je beter niet kunt verwerken tenzij je weet hoe dat veilig kan 🙂

  2. groengenot
    8 juni 2020

    Oh nee! Die Spongia somnifera ‘die het geschreeuw liet ophouden’. Blij dat wij niet meer in de Middeleeuwen leven!

    • Iris Veltman
      8 juni 2020

      Jep, soms denk ik dat het wel leuk zou zijn voor een weekje of twee…tot je dat soort dingen leest inderdaad…

  3. De Fruitberg
    8 juni 2020

    Twee bijkomende weetjes :
    1. Blauwzuur is meer dan potentieel dodelijk. Het werkzame bestand van Zyklon B was blauwzuur (en werd dus massaal toegepast in concentratiekampen).
    2. Milkweed is Asclepias, ik heb er hier eentje in de tuin staan, Asclepias incarnata (er is ook nog een andere Asclepias (syriaca) in Europa, die opgelijst staat als invasieve exoot).
    De zaadjes zijn inderdaad erg pluizig (ik verzamel de zaaddozen, om te vermijden dat de plant zich uitzaait, ook al is mijn variëteit geen invasieve variëteit). Het is een zeer goede insectenplant (vooral voor solitaire wespen en Vlinders). Het is trouwens ook één van de dracht- en waardplanten van de Monarchvlinder.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: